Trudno uwierzyć, że w dzisiejszych czasach, przy lepszej opiece zdrowotnej i dostępie do usług medycznych, nadużywanie alkoholu pozostaje poważnym globalnym problemem zdrowotnym. Niestety wykazano, że kobieta w ciąży spożywająca duże ilości alkoholu może urodzić dziecko z ciężkim uszkodzeniem mózgu i zaburzeniami neurorozwojowymi trwającymi całe życie, co jest widoczne u osób cierpiących na płodowy zespół alkoholowy (FAS)1,2,3. U kobiet z potwierdzoną historią spożywania alkoholu w czasie ciąży rozwijający się płód jest podatny również na niewielkie ilości alkoholu lub różne wzorce jego spożycia, które powodują zmienne różnice w stężeniu alkoholu we krwi. W tym drugim przypadku, choć dzieci mogą nie wykazywać tak ciężkich zaburzeń morfologicznych lub neurobehawioralnych jak osoby z FAS, mogą one nadal przejawiać dożywotnie niepełnosprawności poznawcze i zaburzenia emocjonalne o nasileniu od łagodnego do ciężkiego3,4. Łącznie FAS oraz mniej nasilone formy prenatalnych zaburzeń wywołanych alkoholem stanowią zbiór zaburzeń z widma płodowego zespołu alkoholowego (FASDs). Nic dziwnego, że FASDs można całkowicie zapobiec, jednak zdumiewające jest to, że szacunki wskazują, iż w populacjach, w których nadużywanie alkoholu jest powszechne, pozostają one główną niegenetyczną przyczyną niepełnosprawności neuronalnej i poznawczej, dotykając około 2% do 5% dzieci w USA oraz w krajach europejskich, takich jak Francja i Szwecja. W odniesieniu do zapadalności na sam FAS w USA, częstość występowania wynosi od 2 do 7 na 1 0 żywych urodzeń5, co sugeruje, że całkowita zapadalność na FASDs jest znacznie wyższa niż w przypadku FAS.
Badania neuroobrazowe przeprowadzone u dzieci z FASD wykazały występowanie anomalii mózgowych, takich jak cieńsze ciało moje6, mniejszy przedni robaczek móżdżku7 oraz mniejszy hipokamp8. Anomalie te stanowią podłoże niektórych długoterminowych zaburzeń neuropoznawczych obserwowanych u dzieci z FASD. Dokładne powiązania łączące różnice w zmianach mózgu wywołanych spożyciem alkoholu przez matkę z różnicami w profilu (tj. rodzajem i zakresem) konkretnych deficytów neuropoznawczych nie zostały jeszcze jasno określone. Jednak jako punkt wyjścia hipokamp jest doskonałym kandydatem do oceny podatności na prenatalne działanie alkoholu. Rzeczywiście, dzieci z FASD wykazują deficyty w zachowaniach zależnych od hipokampa, takich jak uczenie się miejsca9,10 oraz opóźnione przypominanie sobie obiektów1.
Modele gryzoni w badaniach nad FASD okazały się nieocenione w wyjaśnianiu mechanizmów prowadzących do zaburzeń neuropoznawczych obserwowanych u dzieci z FASD. Przyjęty przez nas, dobrze ugruntowany model ekspozycji epizodycznej polega na podawaniu alkoholu szczurom w okresie od 4. do 9. dnia po urodzeniu12,13, czyli w czasie gwałtownego tworzenia się synaps i kontaktów dendrytycznych w mózgu, co odpowiada 24. tygodniowi rozwoju płodu u ludzi i rozciąga się na 3rd trymestr14,15,16,17. Ten konkretny model indukuje znaczną utratę neuronów hipokampa18,19 oraz neuronów w wielu innych obszarach mózgu, takich jak móżdżek12,13,14,15,16,17,18,19,20,21,2,23, co towarzyszy ciężkim upośledzeniom funkcji poznawczych w różnych domenach21,24,25. Zaburzenia poznawcze wynikające z wczesnej ekspozycji na alkohol u szczurów można oceniać na różne sposoby, w szczególności za pomocą klasycznego warunkowania mrugania (ECC). ECC to paradygmat wykorzystywany od ponad stu lat do naukowych badań nad podstawami uczenia się26,27, a zatem stanowi przydatną metodę lepszego zrozumienia niekorzystnych skutków neuropoznawczych wynikających z prenatalnej ekspozycji na alkohol. Jest to bardzo elastyczny paradygmat, który pozwala badaczom na stosowanie różnorodnych procedur ECC, z których każda może być badana u wielu gatunków ssaków na różnych poziomach skali filogenetycznej (od myszy do ludzi) oraz w różnych fazach rozwoju mózgu28,29,30,31. Co więcej, fundamentalne obwody neuronalne pośredniczące w uczeniu się asocjacyjnym w tym paradygmacie są potwierdzone w raportach eksperymentalnych i neuropsychologicznych u tych samych gatunków26,32,3,34,35,36,37.
W niniejszej pracy zaprezentowano jedną z form ECC, mianowicie ECC śladowe (ang. trace ECC) (Rycina 1). Dla zapewnienia kontekstu zestawiono ją z bardziej tradycyjną formą – ECC opóźnionym (ang. delay ECC). Paradygmat ECC oparto na klasycznym warunkowaniu z udziałem psów, po raz pierwszy przeprowadzonym przez laureata Nagrody Nobla, fizjologa Ivana Pavlova. Pavlov odkrył, że pewne bodźce, takie jak dźwięki, nie wywołują naturalnie ślinienia, ale gdy dźwięk poprzedza dostarczenie pokarmu i nakłada się na nie, reakcja ślinotwórcza może zostać wzmocniona poprzez wielokrotne prezentowanie obu bodźców, pod warunkiem utrzymania tej zależności między dźwiękiem a pokarmem. Jest to przykład ECC opóźnionego, oparty na założeniu, że siła asocjacji jest moderowana przez bezpośrednią styczność czasową między dwoma bodźcami, co czyni warunki uczenia się optymalnymi dla zwierzęcia. Testował on również inne warianty zależności dźwięk-pokarm, takie jak wyciszenie dźwięku i pozostawienie okresu „śladu” przed podaniem pokarmu. Gdy te dwa bodźce były wystarczająco oddzielone w czasie, psom znacznie trudniej było wywoływać reakcje ślinotwórcze przed podaniem pokarmu. Brak styczności czasowej między wyciszeniem dźwięku a podaniem pokarmu jest zatem przykładem ECC śladowego. Ponieważ gryzonie naturalnie nie ślinią się na widok pokarmu, zamiast niego stosuje się bodźce bardziej istotne gatunkowo, takie jak lekki wstrząs elektryczny; gryzonie nie wykazują również naturalnych obronnych reakcji mrugania w odpowiedzi na dźwięki. W tym kontekście procedury ECC u gryzoni polegają na prezentacji dźwięku o określonym poziomie decybeli i parowaniu go w określony sposób z lekkim wstrząsem elektrycznym przyłożonym do mięśnia okrężnego oka (orbicularis oculi) lub mięśnia skroniowego (temporalis) w celu wywołania reakcji mrugania. Dźwięk uznaje się za bodziec warunkowy (CS), natomiast wstrząs za bodziec bezwarunkowy (US). W ECC opóźnionym najpierw prezentowany jest CS; bodziec ten trwa przez określony czas. Następnie podawany jest US. Te dwa bodźce nakładają się na siebie przez określony czas, a następnie oba kończą się jednocześnie; wynikająca z US reakcja mrugania jest uznawana za reakcję bezwarunkową (UR). W tej procedurze gryzonie uczą się mrugać jakiś czas po prezentacji CS, ale tuż przed US, aby antycypować ten awersyjny bodziec. Wyuczona reakcja mrugania nazywana jest reakcją warunkową (CR). W przypadku ECC śladowego CS i US są oddzielone przedziałem czasu wolnym od bodźców, znanym jako interwał śladu; nie nakładają się one w czasie, jak ma to miejsce w ECC opóźnionym. W tym interwale zwierzę musi rozwiązać wymogi asocjacyjne między bodźcami. Podobnie jak w ECC opóźnionym, uczenie zachodzi, gdy zwierzę konsekwentnie wywołuje reakcję mrugania po wyciszeniu CS, ale bezpośrednio przed podaniem US. Po pewnej liczbie treningów nabywania (parowanie CS z US) wykształcają się krzywe uczenia (np. na podstawie różnych pomiarów CR). Badania z użyciem lezji i neuroobrazowania wykazują, że skuteczne uczenie się w ECC opóźnionym zależy od nienaruszonej architektury neuroobwodów móżdżkowo-pniowych38,39,40, podczas gdy ECC śladowe jest procedurą wyższego rzędu, która wymaga dodatkowego zaangażowania neuronowego hipokampa41,42,43,4 i innych struktur korowych45,46. Ze względu na wymogi czasowe niezbędne do skutecznego nabycia reakcji CR w wersji śladowej, zadanie to jest trudniejsze do opanowania (nawet dla osobników zdrowych).

Rysunek 1: Ślad klasycznego warunkowania mrugania okiem. Przedstawiony został rzeczywisty przebieg sygnału reprezentatywny dla dorosłego szczura z grupy kontrolnej nieintubowanej (UC). Najpierw prezentowany jest bodziec warunkowy (CS) w postaci tonu (85 dB, 2,8 kHz) przez 380 ms. Następnie następuje 50-msowy interwał śladu (trace interval), podczas którego nie występują żadne bodźce. Po nim podawany jest bodziec bezwarunkowy (US) w postaci wstrząsu (1,6 mA) przez 10 ms. Skuteczna nauka w tym zadaniu następuje, gdy częstotliwość (%) lub amplituda (w woltach) mrugnięć oczami w oknie czasowym odpowiedzi warunkowej (CR) (całkowity okres CR) wzrasta w trakcie wielu sesji treningowych. W szczególności gryzonie z nienaruszonym hipokampem zazwyczaj emitują więcej odpowiednio zsynchronizowanych odpowiedzi CR (adaptacyjne CR) tuż przed wystąpieniem wstrząsu US (w oknie 20 ms). Pomiarowi podlegają również reakcje przestrachu (SR) w ciągu pierwszych 80 ms po wystąpieniu tonu CS oraz odpowiedzi bezwarunkowe (UR). Nieasocjacyjne reakcje SR są zazwyczaj niskie lub nie występują u dobrze wytrenowanych gryzoni, podczas gdy w przypadku odpowiedzi UR spodziewa się wysokiej częstotliwości i amplitudy. Zadanie to wymaga, aby gryzoń nauczył się powiązać wygaśnięcie CS z wystąpieniem US (podczas interwału śladu), co sprawia, że jest ono z natury trudniejsze do opanowania w porównaniu do klasycznego warunkowania z opóźnieniem (delay ECC). Prosimy kliknąć tutaj, aby wyświetlić powiększoną wersję tego schematu.
W niniejszej pracy demonstrujemy niekorzystne skutki funkcjonalne noworodkowej ekspozycji na alkohol podawany w sposób epizodyczny (binge-like), oceniane za pomocą procedury śladowego warunkowania klasycznego (trace ECC). Procedura ta polega na podaniu bodźca warunkowego (CS) w postaci tonu o natężeniu 85 dB (2,8 kHz) trwającego 380 ms, po którym następuje bodziec bezwarunkowy (US) w postaci wstrząsu o natężeniu 1,6 mA trwającego 10 ms; bodźce te są oddzielone okresem śladowym trwającym 50 ms. Wcześniej opisaliśmy użyteczność tego testu behawioralnego w badaniach nad interwencją cholinową oraz suplementacją żelaza w celu łagodzenia skutków noworodkowej ekspozycji na alkohol18,47. W rzeczywistości śladowe ECC może służyć jako narzędzie diagnostyczne do oceny patologii hipokampa indukowanej alkoholem w okresie noworodkowym. Przewagą tej metody nad ECC z opóźnieniem (delay ECC) jest większa czułość w wykrywaniu zaburzeń funkcji hipokampa, które są upośledzone u ludzi z FASDs.
Zastosowanie ECC wykracza daleko poza obszar badań nad zespołem płodowego alkoholowego. Wiele wariantów ECC (np. opóźnienie, ślad, złożone, odwrócenie) może być wykorzystanych do wyjaśnienia ontogenetycznych różnic w uczeniu się w trakcie rozwoju, neurobiologicznych podstaw uczenia się asocjacyjnego u normalnych ssaków, a także podatności różnych systemów mózgowych na liczne wyzwania, w tym (ale nie ograniczając się do) teratogeny, toksyny środowiskowe, urazy czaszkowo-mózgowe, choroby neurodegeneracyjne i schorzenia psychiatryczne.